Πώς να ξεχωρίζεις ένα αυθεντικό έργο τέχνης από μια απομίμηση

Κάνε κλικ και δες περισσότερο
Flash.gr στην αναζήτηση της Google

Είναι παντού: Είμαστε τόσο παγιδευμένοι σε μια κουλτούρα ψηφιακών εξαπατήσεων, ένα φαινόμενο που ενισχύεται όλο και περισσότερο από την Τεχνητή Νοημοσύνη, που είναι εύκολο να σκεφτούμε ότι η ίδια η εξαπάτηση είναι μια υψηλής τεχνολογίας εφεύρεση της εποχής του κυβερνοχώρου. Ωστόσο, η διπροσωπία στον κόσμο της τέχνης έχει μια μακρά και πλούσια ιστορία.

Σύμφωνα με ρεπορτάζ του BBC, στις 19 Φεβρουαρίου 2025, η ιταλική αστυνομία για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς αποκάλυψε μια μυστική επιχείρηση πλαστογραφίας σε μια περιοχή βόρεια της Ρώμης. Οι Αρχές κατάσχεσαν περισσότερα από 70 πλαστά έργα τέχνης που αποδίδονταν ψευδώς σε σημαντικούς καλλιτέχνες, από τον Πιζάρο ως τον Πικάσο, από τον Ρέμπραντ ως τη Ντόρα Μαρ, μαζί με υλικά που χρησιμοποιούνταν για την απομίμηση παλαιών καμβάδων, υπογραφών καλλιτεχνών και σφραγίδες γκαλερί που δεν λειτουργούν πλέον.

Οι επιτήδειοι πιστεύεται ότι χρησιμοποίησαν διαδικτυακές πλατφόρμες όπως το Catawiki και το eBay για να πουλήσουν τα πλαστά προϊόντα τους, εξαπατώντας τους πιθανούς αγοραστές με πειστικά πιστοποιητικά γνησιότητας που επίσης είχαν κατασκευάσει οι ίδιοι.

Ακολούθησε η διαφήμιση για ένα βιβλίο στο οποίο υποστηρίζεται ότι ένα από τα σημαντικότερα έργα της Εθνικής Πινακοθήκης του Λονδίνου δεν είναι καθόλου αυτό που φαίνεται. Σύμφωνα με την καλλιτέχνιδα και ιστορικό, Ευφροσύνη Δοξιάδη, συγγραφέα του NG6461: The Fake National Gallery Rubens, ο πίνακας Σαμψών και Δαλιδά – ένα μεγάλο ελαιογραφικό έργο σε ξύλο που αποδίδεται στον Φλαμανδό ζωγράφο του 17ου αιώνα Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς και αγοράστηκε από το μουσείο του Λονδίνου το 1980 για 2,5 εκατομμύρια λίρες (τότε η δεύτερη υψηλότερη τιμή που είχε δοθεί ποτέ για έναν πίνακα σε δημοπρασία) – είναι τρεις αιώνες νεότερος από την ημερομηνία 1609-10 που αναγράφεται δίπλα του στον τοίχο της γκαλερί και είναι λιγότερο επιτυχημένος από ό,τι πιστεύει το μουσείο.

Το συμπέρασμα της κ. Δοξιάδη επιβεβαιώνει αυτό στο οποίο κατέληξε το 2021 η ελβετική εταιρεία Art Recognition, η οποία, με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης, καθόρισε ότι υπάρχει 91% πιθανότητα το έργο «Σαμψών και Δαλιδά» να είναι έργο κάποιου άλλου και όχι του Ρούμπενς.

Ο ισχυρισμός της ότι η πινελιά που βλέπουμε στον πίνακα είναι χονδροειδής και εντελώς ασυμβίβαστη με τη ρευστή ροή του χεριού του Φλαμανδού δασκάλου αμφισβητείται έντονα από την Εθνική Πινακοθήκη, η οποία επιμένει στην απόδοσή της. «Ο Σαμψών και η Δαλιδά έχει από καιρό γίνει αποδεκτός από τους κορυφαίους μελετητές του Ρούμπενς ως αριστούργημα του Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς», ανέφερε σε δήλωση που έδωσε στο BBC.

«Ζωγραφισμένο σε ξύλινη επιφάνεια με λάδι λίγο μετά την επιστροφή του στην Αμβέρσα το 1608 και αποδεικνύοντας όλα όσα ο καλλιτέχνης είχε μάθει στην Ιταλία, είναι ένα έργο υψηλής αισθητικής ποιότητας. Μια τεχνική εξέταση του πίνακα παρουσιάστηκε σε ένα άρθρο στο Τεχνικό Δελτίο της Εθνικής Πινακοθήκης το 1983. Τα ευρήματα παραμένουν έγκυρα».

Η διαφορά απόψεων μεταξύ των εμπειρογνωμόνων του μουσείου και εκείνων που αμφισβητούν την αυθεντικότητα του έργου ανοίγει ένα ενδιαφέρον πεδίο για να αναλογιστούμε περίπλοκα ζητήματα σχετικά με την καλλιτεχνική αξία και την αξία ενός έργου. Μπορεί να υπάρχει νομιμότητα στην πλαστογραφία; Μπορούν τα πλαστά έργα να είναι αριστουργήματα;

Καθώς όλο και πιο εξελιγμένα εργαλεία ανάλυσης εφαρμόζονται σε πίνακες και σχέδια των οποίων η νομιμότητα αμφισβητείται εδώ και καιρό (συμπεριλαμβανομένων αρκετών έργων που αποδίδονται στον Λεονάρντο ντα Βίντσι, όπως το αμφιλεγόμενο σχέδιο με κιμωλία και μελάνι La Bella Principessa), καθώς και σε εκείνα των οποίων η εγκυρότητα δεν έχει ποτέ αμφισβητηθεί, οι συζητήσεις σχετικά με την ακεραιότητα των έργων τέχνης είναι πιθανό να ενταθούν.

Πέντε κανόνες για να εντοπίσετε την πλαστογραφία

Κανόνας 1: Οι χρωστικές ουσίες δεν λένε ποτέ ψέματα

Για να γίνετε επιτυχημένος πλαστογράφος έργων τέχνης, δεν αρκεί η τεχνική επάρκεια. Δεν αρκεί να προσεγγίσετε τις μικρές κουκκίδες του Ζορζ Σερά ή τις παχιές εκφραστικές σπείρες του Βίνσεντ Bαν Γκογκ. Πρέπει να γνωρίζεις την ιστορία, καθώς και την τεχνοτροπία του κάθε ζωγράφου.

Η ανάλυση ενός πορτρέτου του Αγίου Ιερώνυμου, που κάποτε αποδιδόταν στον Ιταλό ζωγράφο Παρμιτζανίνο και πωλήθηκε από τον οίκο δημοπρασιών Sotheby's το 2012 για 842.500 δολάρια, αποκαλύφθηκε ότι είχε φθαλοκυανινικό πράσινο, μια συνθετική χρωστική ουσία που εφευρέθηκε το 1935, τέσσερις αιώνες μετά τον αναγεννησιακό καλλιτέχνη του 16ου αιώνα. Οι καλλιτέχνες μπορεί να είναι οραματιστές, αλλά δεν είναι ταξιδιώτες στον χρόνο.

Κανόνας 2: Ακολουθώντας την ιστορία ενός έργου

Είναι ενθαρρυντικό να πιστεύουμε ότι η αξία ενός ατόμου ως πρόσωπο δεν είναι δεμένη με το παρελθόν. Δεν ισχύει το ίδιο όμως για την τέχνη. Ένας πίνακας, ένα γλυπτό ή ένα σχέδιο χωρίς βαρύ ιστορικό παρελθόν είναι ύποπτο. Ή μάλλον, θα έπρεπε να είναι. Τα πράγματα πολλές φορές έχουν την ιστορία που θέλουμε να έχουν. Αυτό συνέβη σίγουρα με μια σειρά από πλαστά έργα του Βερμέερ που προέρχονταν από το εργαστήριο ενός Ολλανδού – ενός από τους πιο παραγωγικούς και επιτυχημένους πλαστογράφους του 20ού αιώνα. Θέλοντας να πιστέψουν ότι η θαυματουργή εμφάνιση των καμβάδων, συμπεριλαμβανομένης μιας απεικόνισης του Χριστού και των Ανδρών στην Εμμαού, μπορεί να ήταν χαμένα αριστουργήματα από το ίδιο χέρι που δημιούργησε το Κορίτσι με το μαργαριταρένιο σκουλαρίκι, οι συλλέκτες εθελοτυφλούσαν. 

Κατά την πιστοποίηση της αυθεντικότητας του πίνακα στο Burlington Magazine, ένας εμπειρογνώμονας επέμεινε ότι «σε κανέναν άλλο πίνακα του μεγάλου Δασκάλου του Ντελφτ δεν βρίσκουμε τέτοιο συναίσθημα, τέτοια βαθιά κατανόηση της βιβλικής ιστορίας – ένα συναίσθημα τόσο ευγενικά ανθρώπινο που εκφράζεται μέσω της υψηλότερης τέχνης». Αλλά όλα αυτά ήταν ψέματα. Σε μια αξιοσημείωτη ανατροπή, ο ίδιος ο Ολλανδός πλαστογράφος αποκαλύφθηκε λίγο μετά το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, αφού κατηγορήθηκε από τις ολλανδικές Αρχές για το έγκλημα της πώλησης ενός Βερμέερ – επομένως ενός εθνικού θησαυρού – σε ναζί αξιωματούχο. Για να αποδείξει την αθωότητά του και να δείξει ότι είχε απλώς πουλήσει ένα άχρηστο πλαστό δικό του και όχι ένα πραγματικό έργο, κατάφερε να δημιουργήσει ένα νέο αριστούργημα από το τίποτα μπροστά στα έκπληκτα μάτια των ειδικών.

Κανόνας 3: Παρατηρήστε τα χαρακτηριστικά του κάθε καλλιτέχνη 

Η ελαφρότητα της πινελιάς ενός καλλιτέχνη και η σφριγηλότητα της πινελιάς ενός άλλου είναι εξαιρετικά δύσκολο να πλαστογραφηθούν. Οι χειρονομίες των καλλιτεχνών –η μελετημένη και ταυτόχρονα ενστικτώδης πινελιά και η σχεδιαστική δεινότητα– μοιάζουν με δακτυλικά αποτυπώματα πάνω στους καμβάδες.

Κάθε ζωγράφος αναπτύσσει ένα σύνολο χαρακτηριστικών που σχετίζεται με την επιλογή θεμάτων, χρωμάτων και τεχνοτροπίας και ακολουθεί πιστά στην καλλιτεχνική του πορεία.

Ενδεικτικά, στο έργο του Πικάσο η «Μπλε Περίοδος» (περίπου 1901-1904) αποτυπώνεται μία από τις πιο κρίσιμες φάσεις στην καλλιτεχνική πορεία του ζωγράφου. Χαρακτηριστικά στοιχεία του είναι η επιλογή ψυχρών χρωμάτων, με το μπλε και το γαλαζοπράσινο να κυριαρχούν στους μονόχρωμους πίνακές του και η αποτύπωση συγκεκριμένων θεμάτων όπως η φτώχεια, η μοναξιά και τα γηρατειά.

Το αναγνωρισμένο προσωπικό στυλ κάθε ζωγράφου αποτελεί μοναδικό στοιχείο γνησιότητας ενός πίνακα, το οποίο μπορεί να εντοπιστεί από ειδικούς μέσα από συγκεκριμένες αναλύσεις. Αντίστοιχα, ένα πλαστό έργο προδίδεται από μικρές αδέξιες λεπτομέρειες κατά την εφαρμογή της αντίστοιχης τεχνικής.

Κανόνας 4: Εμβαθύνετε

Όταν η ανάλυση των χρωστικών ουσιών, της προέλευσης και της πίεσης του πινέλου εξακολουθεί να σας αφήνει σε αμηχανία, ίσως χρειαστεί να εμβαθύνετε λίγο περισσότερο. Για 20 χρόνια από τη δεκαετία του 1990, η αυθεντικότητα μιας νεκρής φύσης που φέρεται να είναι του Βίνσεντ Βαν Γκογκ επιβεβαιώθηκε και διαψεύστηκε επανειλημμένα από ειδικούς. Για ορισμένους, τα φανταχτερά κόκκινα και τα μπλε που έβγαιναν από το μπουκέτο με τριαντάφυλλα, μαργαρίτες και αγριολούλουδα δεν έμοιαζαν αληθινά και φαινόταν να έρχονται σε αντίθεση με την παλέτα του ζωγράφου. Η απουσία οποιουδήποτε αρχείου ιδιοκτησίας για τον πίνακα δεν βοήθησε.

Ωστόσο, μια ακτινογραφία που πραγματοποιήθηκε το 2012 έθεσε τέλος στις αμφιβολίες, αποκαλύπτοντας ότι ο καλλιτέχνης, για να εξοικονομήσει χρήματα, επαναχρησιμοποίησε έναν καμβά στον οποίο είχε δημιουργήσει μια εντελώς διαφορετική εικόνα – κάτι που αναφέρει ρητά σε μια επιστολή του από τον Ιανουάριο του 1886. «Αυτή την εβδομάδα», σημείωσε ο Βαν Γκογκ στον αδελφό του Τέο, «ζωγράφισα ένα μεγάλο έργο με δύο γυμνά κορμιά – δύο παλαιστές… και μου αρέσει πολύ να το κάνω αυτό». Σαν να προλάβαινε την επιστημονική διαμάχη που θα ακολουθούσε σχετικά με την αυθεντικότητα του έργου, η στατική πάλη των δύο αθλητών, παγιδευμένη κάτω από το χρώμα για πάνω από έναν αιώνα, όχι μόνο έσωσε το έργο από άδικες κατηγορίες για παρανομία, αλλά δημιούργησε ένα είδος νέου σύνθετου πίνακα, μια ζωντανή συμπίεση – ένα παγωμένο καρέ ενός ανήσυχου μυαλού που παλεύει αδιάκοπα με τον εαυτό του, απελπισμένο να επιβιώσει.

Κανόνας 5: Είναι τα μικρά πράγματα που σε προδίδουν

Ως τελική εγγύηση για την πιστοποίηση ενός έργου τέχνης, κάντε τον ορθογραφικό έλεγχο. Κάτι τέτοιο θα είχε εξοικονομήσει σε έναν συλλέκτη 17 εκατομμύρια δολάρια – την τιμή που πλήρωσε το 2007 για ένα κατά τα άλλα συναρπαστικό πλαστό έργο ζωγραφικής διαστάσεων 12x18 ιντσών (30x46 εκατοστά) που αποδόθηκε ψευδώς στον Αμερικανό αφηρημένο εξπρεσιονιστή Τζάκσον Πόλοκ. Διάσημος για το στυλ του, ο Πόλοκ έχει μια εκπληκτικά ευανάγνωστη υπογραφή, ένα αδιαμφισβήτητο «c» πριν από το τελικό «k». Το σύμφωνο που έλειπε θα έκανε κάτι περισσότερο από το να αποκαλύψει ένα πλαστό έργο: θα κατέστρεφε τη φήμη μιας ολόκληρης γκαλερί.

Η ατημέλητη υπογραφή ήταν μόνο ένα από τα πολλά προειδοποιητικά σημάδια που αγνοήθηκαν σε έργα που αποδόθηκαν ψευδώς και σε άλλους καλλιτέχνες, τα οποία η γκαλερί Knoedler & Co, ένα από τα παλαιότερα ιδρύματα τέχνης της Νέας Υόρκης, κατάφερε να πουλήσει για 80 εκατομμύρια δολάρια. Τα πλαστά έργα είχαν πάει στην γκαλερί από έναν αμφίβολο έμπορο που ισχυριζόταν ότι προέρχονταν από έναν αινιγματικό συλλέκτη. Λίγο πριν το σκάνδαλο βγει στον Τύπο, η γκαλερί έκλεισε τις πόρτες της μετά από 165 χρόνια, ενώ ο ύποπτος για την πλαστογραφία, ένας αυτοδίδακτος Κινέζος 70άρης, ο οποίος δρούσε από ένα εργαστήριο πλαστογράφησης στο Κουίνς, εξαφανίστηκε. Λίγο αργότερα εντοπίστηκε στην Κίνα...

Κάνε κλικ και δες περισσότερο
Flash.gr στην αναζήτηση της Google